Hoe kunnen we de afhan­ke­lijk­heid van niet-Europese digitale infra­struc­tuur en techno­logie duurzaam vermin­deren? Dat onder­zoeken 8 consortia die van start gaan met steun van Digital Holland en SIDN fonds. Ze reageerden op een gezamen­lijke thema-oproep die deze organi­sa­ties in december deden: ‘De transitie naar digitale autonomie’. 

Digitale autonomie staat promi­nent op de agenda. Niet alleen omdat er sprake is van afhan­ke­lijk­heden en kwets­baar­heden op systeem­ni­veau, maar ook omdat de geopo­li­tieke situatie substan­tieel veran­derd is. “Vooral voor overheden en publieke organi­sa­ties is het proble­ma­tisch dat ze sterk afhan­ke­lijk zijn van hypers­ca­lers en andere dominante techno­lo­gie­plat­formen”, zegt direc­teur Valerie Frissen van SIDN fonds. “Deze partijen opereren doorgaans niet vanuit wat we in Europa als belang­rijke publieke waarden zien. Dat maakt onze economie, samen­le­ving, democratie en rechts­staat in toene­mende mate kwets­baar. We zijn de regie over onze kernpro­cessen aan het verliezen.”

De transitie naar digitale autonomie

De tijd van blinde­lings vertrouwen op Big Tech lijkt defini­tief voorbij. Radicaal inzetten op digitale autonomie is echter nog geen realis­tisch scenario. Bestaande alter­na­tieven kunnen nog niet zomaar concur­reren met de diensten die nu door dominante techno­lo­gie­plat­formen worden geleverd. We zitten in een transi­tie­pe­riode. Om onze afhan­ke­lijk­heid duurzaam te vermin­deren moeten we een goed beeld hebben van wat onze digitale kroon­ju­welen zijn, hoe we die willen beschermen en welke exit-strate­gieën nodig zijn. In dit stadium is nog nader onder­zoek nodig, om te verdui­de­lijken waaraan alter­na­tieven moeten voldoen om door te groeien tot volwaar­dige oplossingen.

8 projecten van start

SIDN fonds en Digital Holland waren op zoek naar aanvragen van consortia die bestaan uit tenminste een kennis­in­stel­ling en een bedrijf. Van alle binnen­ge­komen aanvragen is er na een zorgvul­dige beoor­de­ling aan 8 projecten finan­ciële steun toegekend:

- Bye Bye Big Tech: A legal and practical framework for digitally autonomous civil society

Hoofd­aan­vrager: Univer­si­teit van Amsterdam (Insti­tuut voor Infor­ma­tie­recht (IvIR))

Partners: Bits of Freedom, Green­host, The Good Cloud

Stich­tingen, vereni­gingen, belan­gen­or­ga­ni­sa­ties en activisten kampen doorgaans met een struc­tu­reel tekort aan finan­cie­ring en zijn sterk afhan­ke­lijk van vrijwil­li­gers. Hierdoor blijven er weinig tijd en middelen over voor de ontwik­ke­ling van de organi­satie zelf, waaronder de digitale infra­struc­tuur. Veel ngo’s kiezen er daarom voor om hun digitale infra­struc­tuur aan te schaffen bij Micro­soft en Google, ook al voelen ze de urgentie om over te stappen op digitaal autonome alter­na­tieven. Dat komt ook omdat ze bang zijn voor het ontstaan ​​van nieuwe afhan­ke­lijk­heden bij de overstap naar andere aanbie­ders. Er is daarom behoefte aan een praktisch en juridisch kader om maatschap­pe­lijke organi­sa­ties in staat te stellen over te stappen naar een autonome digitale infra­struc­tuur. Precies dat kader ontwik­kelen de consor­ti­um­part­ners binnen dit project.  Dat gebeurt onder meer door het identi­fi­ceren van de juridi­sche, techni­sche en prakti­sche obsta­kels voor de overgang naar een digitaal autonome infra­struc­tuur, het documen­teren van concrete, repro­du­ceer­bare migra­ties van repre­sen­ta­tieve Neder­landse ngo’s naar een digitaal (meer) autonome infra­struc­tuur en het publi­ceren en verspreiden van een prakti­sche handleiding.

- DAZM (Digitale Autonomie voor Zorg en MKB)| Universiteit Maastricht

Hoofd­aan­vrager: Univer­si­teit Maastricht (Business Intel­li­gence and Smart Services Insti­tuut: BISS)

Partners: Mosa​.cloud en BB Open Solutions

Vrijwel alle publieke instel­lingen, met name in de gezond­heids­zorg, zijn sterk afhan­ke­lijk van één dominante leveran­cier: Micro­soft. Instel­lingen hebben vaak geen duide­lijk inzicht in de techni­sche en organi­sa­to­ri­sche impli­ca­ties van transi­ties naar digitale autonomie. Boven­dien zijn lange-termijn­af­we­gingen in termen van kosten en risico’s lastig, en sluiten bedrijfs­eco­no­mi­sche overweg­gingen vaak niet aan bij maatschap­pe­lijke belangen. IT-leveran­ciers weten daarnaast niet goed hoe ze open source alter­na­tieven moeten leveren en hun klanten door het proces moeten begeleiden.

In het project gaat het onder­zoeks­in­sti­tuut BISS van de Univer­si­teit Maastricht verschil­lende pilot­pro­jecten begeleiden van techno­lo­gie­partner Mosa​.cloud en IT-leveran­cier BB Open Systems met publieke instel­lingen, waaronder enkele in de gezond­heids­zorg. Deze pilot­pro­jecten zullen een open-source alter­na­tief evalu­eren, gebaseerd op LaSuite, dat grote delen van de Micro­soft-colla­bo­ratie omgeving vervangt. De evalu­atie zal techni­sche en organi­sa­to­ri­sche aspecten integreren. Daarnaast worden de inzichten uit de pilot­pro­jecten gekop­peld aan empirisch onder­zoek naar de open source-bereid­heid van Neder­landse mkb-IT-leveranciers.

- Vangrails voor Nederlandse generatieve AI

Hoofd­aan­vrager: Univer­si­teit Leiden

Partners: VoorRecht-Recht­spraak, Algorithm Audit en T&T Data Consultancy

Bedrijven, overheden en kennis­in­stel­lingen maken steeds vaker gebruik van taalmo­dellen. Om de AI-techno­logie verant­woord in te zetten, maken ze daarbij gebruik van zogeheten vangrails. Die bepalen wat gebrui­kers met het taalmodel kunnen doen en welke kennis gedeeld. Zogenaamde ‘content filters’ voorkomen bijvoor­beeld dat chatbots ingaan op sugges­tieve vragen van gebrui­kers, en filteren onnodig gedeelde persoons­ge­ge­vens uit. Andere filters herkennen situa­ties waar AI geen kennis over heeft en waarschuwen de gebruiker daarover.

Om de transitie naar digitale autonomie aan te jagen ontwik­kelt dit project vangrails gericht op de Neder­landse taal en cultuur. Daarbij wordt rekening gehouden met situa­ties waarin vangrails minder goed werken binnen ons taalge­bied. Welk type persoons­ge­ge­vens – zoals namen met ë of ü – worden bijvoor­beeld niet correct geano­ni­mi­seerd? En welke gevaar­lijke gevallen beschreven in de Neder­landse taal – zoals geweld­da­dige situa­ties, dieren­mis­han­de­ling, seksuele intimi­datie – worden niet herkend?

De vangrails die het consor­tium vervol­gens ontwik­kelt, zijn koste­loos beschik­baar voor publieke en private organi­sa­ties. Ze kunnen er hun eigen genera­tieve AI-toepas­singen mee evalu­eren. Gebrui­kers kunnen een open source referentie-dataset zelf aanpassen afhan­ke­lijk van de relevante context. Ze kunnen de vangrails boven­dien gemak­ke­lijk binnen verschil­lende tech stacks – zowel cloud of on-premise – gebruiken.

- SOLID, SOevereine Lokale Infrastructuur voor Digitale autonomie

Hoofd­aan­vrager: Stich­ting Zuyd Hogeschool

Partners: YourData, Gemeente Valken­burg aan de Geul, Jouw Advocaten

Neder­landse publieke organi­sa­ties en het MKB zijn in hoge mate afhan­ke­lijk van een klein aantal niet-Europese cloud- en AI-aanbie­ders. Tegelij­ker­tijd groeit de behoefte om AI-functi­o­na­li­teit toe te passen op eigen documenten en werkpro­cessen. Organi­sa­ties bevinden zich daardoor in een spannings­veld tussen innovatie en controle over hun data.

Dit project ontwik­kelt en valideert een volledig soeve­reine digitale werkplek waarin samen­wer­king en AI-onder­steu­ning plaats­vinden zonder afhan­ke­lijk­heid van buiten­landse hypers­ca­lers. De kern bestaat uit een gedis­tri­bu­eerde opslag­in­fra­struc­tuur in combi­natie met een open-source samen­wer­kingsom­ge­ving (Nextcloud) en een volledig self-hosted AI-stack (vLLM met RAG-functi­o­na­li­teit). Hiermee kunnen organi­sa­ties genera­tieve AI toepassen op hun eigen documenten, zonder dat data het eigen domein verlaat.

In een pilot bij een gemeente (Valken­burg aan de Geul) en een juridisch dienst­ver­lener (Jouw Advocaten) wordt de oplos­sing technisch, organi­sa­to­risch en juridisch gevali­deerd. Het project volgt een Design Science Research-metho­diek en kent vier fasen: infra­struc­tuur­va­li­datie, AI-integratie, praktijk­pilot en kennisdisseminatie.

- Digital autonomy that fits: Tackling the organizational, technological and audience requirements of media organisations transitioning to open-source and European LLMs |

Samen­wer­kings­part­ners:

Hoofd­aan­vrager: Univer­si­teit van Amsterdam (AI, Media & Democracy Lab)

Partners: HvA, Waag Futurelab, De Corres­pon­dent en Follow the Money

Nieuws­re­dac­ties en andere organi­sa­ties die zich inzetten voor het algemeen belang, zijn steeds meer afhan­ke­lijk van AI-tools en cloud­in­fra­struc­turen voor de versprei­ding van hun nieuw­s­con­tent, afkom­stig van een klein aantal voorna­me­lijk Ameri­kaanse techno­lo­gie­be­drijven. Deze infra­struc­tu­rele en techno­lo­gi­sche afhan­ke­lijk­heid bedreigt het pluri­forme media­land­schap: naarmate beslis­singen over de toegang van burgers tot infor­matie gecen­tra­li­seerd raken, kunnen media­or­ga­ni­sa­ties hun onafhan­ke­lijke waakhond­functie niet langer vervullen.

Tegelij­ker­tijd onttrekken dezelfde Ameri­kaanse techno­lo­gie­be­drijven content aan de media om AI-tools te ontwik­kelen die recht­streeks concur­reren met, en zelfs de media vervangen als toegangs­poorten tot infor­matie. Het is daarom van cruciaal belang dat nieuws­or­ga­ni­sa­ties de controle terug­winnen over een van hun kernpro­cessen: de distri­butie van content naar hun publiek.

Voor dit project werken de consor­ti­um­part­ners samen om te onder­zoeken hoe media­or­ga­ni­sa­ties opens­our­ce­t­ools en Large Language Models (LLM’s) kunnen gebruiken om de controle over hun content en de distri­butie daarvan naar het publiek terug te winnen. Concreet zal het project, samen met media­or­ga­ni­sa­ties en hun publiek, bestaande Europese opens­ource LLM’s en techni­sche tools testen en imple­men­teren om een ​​inter­face te creëren die burgers betere toegang biedt tot de rijke digitale archieven van De Corres­pon­dent en Follow the Money.

Het consor­tium ontwik­kelt binnen het project oplos­singen die gedeeld kunnen worden met de bredere media­sector. Ook zullen bestaande Europese open(source) oplos­singen, waaronder GPT-NL, getest worden en concrete sugges­ties gedaan worden om hun bruik­baar­heid voor de media­sector te vergroten.

- Restore Connection

Hoofd­aan­vrager: De Haagse Hogeschool

Partners: Stich­ting Popdis­trict Den Haag en Jamr.

Veel cultu­rele instel­lingen willen minder afhan­ke­lijk zijn van de macht van Big Tech platforms, maar de praktijk is weerbar­stig. Platforms van Meta of Google bieden gemak, bereik en techni­sche onder­steu­ning die je als organi­satie niet zomaar vervangt. De transitie naar digitale autonomie strandt daarom vaak niet op de techniek (er is geen gebrek aan opens­ource alter­na­tieven) maar op de organi­satie. Wie neemt de beheer­taken over die voorheen door het platform werden uitge­voerd? Hoe bereik je als cultu­rele instel­ling je publiek als je van commer­ciële algoritmes afstapt?

Met Restore Connec­tion onder­zoeken drie toonaan­ge­vende Haagse popcul­tuur­in­stel­lingen (PAARD, De Zwarte Ruiter, The Grey Space in the Middle) met De Haagse Hogeschool hoe zij de regie over publieks­be­reik met hun eigen digitale infra­struc­tuur kunnen herwinnen. Het project pilot een nieuwe open source identi­teits­server (al ontwik­keld met Jamr), maar de focus ligt op organi­sa­to­ri­sche veran­de­ring. De consor­ti­um­part­ners gebruiken de nieuwe infra­struc­tuur om te ontdekken wat de huidige afhan­ke­lijk­heden zijn en waar de organi­satie vastloopt als de vertrouwde platforms wegvallen. Ze vertalen de geleerde lessen naar een toolkit voor de bredere sector.

- PORTEMONNEE: Praktijkonderzoek Transitie Eigen Regie: Migratie Online Niet-Europese identiteitsmiddelen Naar Europese Equivalenten

Hoofd­aan­vrager: GIDS open standaarden

Partners: Techni­sche Univer­si­teit Eindhoven (TU/​e), Versla­vings­kunde Neder­land en WellData,

Met GIDS Anonieme ID kunnen gebrui­kers een account aanmaken waarbij hun identi­teit privé blijft, maar zij wel de voordelen van een geregi­streerd gebruiker ervaren. GIDS Anonieme ID werd ontwik­keld binnen het programma Beter met Elkaar. De techno­logie is in gebruik bij Alles​over​drinken​.nl en wordt getest binnen in het WellData-project.

GIDS Anonieme ID is gebaseerd op Self-Sovereign Identity (SSI) en op de open standaarden Verifiable Creden­tials en OpenID Connect. Het is beschik­baar als opens­our­ce­re­fe­rentie-imple­men­tatie. Daarmee bevor­dert GIDS Anonieme ID al veel digitale autonomie in een setting waarbij gebrui­kers kwets­bare infor­matie delen. Helaas is de digitale wallet waarop GIDS Anonieme ID momen­teel wordt uitge­geven, de Micro­soft Authenticator.

Binnen dit project begeleiden de consor­ti­um­part­ners deze organi­sa­ties bij de migratie Micro­soft Authen­ti­cator naar een opens­our­ce­wallet van een Neder­landse partij, zoals Yivi of Sphereon. Omdat onbekend echter onbemind maakt, onder­zoeken de partners boven­dien hoe ze gebrui­kers vertrouwen kunnen geven in het gebruik van deze wallets.

- SAISMO – Sovereign AI Stack for Media Organisations] | Stichting Hogeschool van Amsterdam

Samen­wer­kings­part­ners:

Hoofd­aan­vrager: Hogeschool van Amsterdam (Centre of Exper­tise Applied AI)

Partners: VPRO-redactie, Post‑X Society, imple­men­tatie-expert Laurens Vreekamp en innova­tie­con­sul­tant Fabienne Meijer

Publieke media­or­ga­ni­sa­ties zoals de VPRO zijn steeds afhan­ke­lijker van AI-diensten van grote Ameri­kaanse techno­lo­gie­be­drijven als OpenAI, Google en Micro­soft. Dat geldt onder meer voor trans­criptie, verta­ling, tekst­ge­ne­ratie en conten­taan­be­ve­lingen. Dat conflic­teert direct met de publieke missie van omroepen: onafhan­ke­lijk­heid, trans­pa­rantie en privacy zijn geen bijzaak, maar kernwaarden.

In dit project ontwik­kelen het Centre of Exper­tise Applied AI van de Hogeschool van Amsterdam (HvA), VPRO, Post‑X Society, AI- en imple­men­tatie-expert Laurens Vreekamp en innova­tie­con­sul­tant Fabienne Meijer een werkende opens­ource AI-stack voor redac­ties van publieke media­or­ga­ni­sa­ties. De combi­natie van praktijk­ge­richt onder­zoek (HvA), redac­ti­o­nele testom­ge­ving en techni­sche ontwik­ke­ling (VPRO), open source infra­struc­tuur (Post‑X Society), AI-imple­men­tatie-exper­tise (Vreekamp) en product­thin­king vanuit de redac­tie­prak­tijk (Meijer) maakt het mogelijk om de stack niet alleen te bouwen, maar ook daadwer­ke­lijk in te bedden in journa­lis­tieke workflows. De stack maakt gebruik van open modellen en Europese infra­struc­tuur en is zo ontworpen dat andere organi­sa­ties deze kunnen overnemen en aanpassen aan hun eigen context.