De belang­stel­ling voor open source groeit door de discussie over digitale soeve­rei­ni­teit. Maar hoe werkt software waarvan iedereen de broncode kan gebruiken en aanpassen? Wie betaalt de ontwik­ke­ling, wie bepaalt de koers en waar verdienen open source bedrijven hun geld mee? Volgens Ronny Lam, direc­teur van de Dutch Open Source Business Alliance (DOSBA), is vooral belang­rijk dat bedrijven en overheden begrijpen hoe het ecosys­teem achter open source functi­o­neert. Want zonder inves­te­ringen komt ook open source software niet verder. Zeven vragen (en antwoorden) over open source-software die relevant zijn voor iedere CIO en IT-manager.

Open source-software – veel CIO’s en IT-managers die zich jaren­lang nauwe­lijks met open source bezig­hielden, tonen er inmid­dels belang­stel­ling voor. De reden is uiter­aard de groei­ende behoefte aan digitale autonomie. Organi­sa­ties willen minder afhan­ke­lijk worden van een beperkt aantal techno­lo­gie­le­ve­ran­ciers en meer controle krijgen over hun software, data en infrastructuur.

Maar die belang­stel­ling roept ook vragen op. Want hoe werkt software die niet het exclu­sieve eigendom is van één leveran­cier? Wie ontwik­kelt nieuwe functies? Hoe wordt dat gefinan­cierd? En bij wie kan een organi­satie terecht wanneer er iets misgaat?

Ronny Lam houdt zich met deze vragen bezig als direc­teur van DOSBA, de belan­gen­ver­e­ni­ging van Neder­landse open source-bedrijven. De vereni­ging brengt onder meer softwa­re­ont­wik­ke­laars, consul­tants, hosting­be­drijven en gespe­ci­a­li­seerde dienst­ver­le­ners samen. “De mensen zijn er, de kennis is er, de bedrijven zijn er, we moeten het nu goed organi­seren”, stelde Lam eerder over de Neder­landse open source sector.

1. Hoe vaak wordt open source-software nu al gebruikt?

Een eerste misver­stand is dat open source iets nieuws of uitzon­der­lijks zou zijn. In werke­lijk­heid maken vrijwel alle grotere IT-omgevingen er gebruik van. Linux draait op talloze servers en netwerk­ap­pa­raten. PostgreSQL is een veelge­bruikte database en Kuber­netes speelt een belang­rijke rol bij contai­ner­om­ge­vingen. Ook commer­ciële software bevat vaak grote hoeveel­heden open source-compo­nenten. Lam: “Vrijwel iedere cloud service, maar ook heel veel on-premise software die nu door grotere organi­sa­ties worden gebruikt, zouden zonder open source-software nooit bestaan hebben.”

Veel CIO’s reali­seren zich daardoor wellicht ook niet hoeveel open source hun organi­satie nu al gebruikt. Het verschil is dat zij deze techno­logie doorgaans niet recht­streeks afnemen, maar als onder­deel van commer­ciële oplossingen.

Open source betekent dat de broncode beschik­baar is en dat gebrui­kers, als voorwaarde van de licentie, de software mogen gebruiken, bestu­deren, aanpassen en verspreiden. Het zegt echter niets over de kwali­teit, de beschik­baar­heid van onder­steu­ning of de kosten van implementatie.

2. Waar verdienen open source bedrijven hun geld mee?

En daarmee komen we bij een van de hardnek­kigste misver­standen: open source is gratis. “Open source- software is op zich gratis, maar moet wel worden ontwik­keld, geïmple­men­teerd en onder­houden”, vertelt Lam. “Dat onder­scheid is belang­rijk. Het gebruik van open source-software hoeft geen licen­tie­ver­goe­ding aan de oorspron­ke­lijke ontwik­ke­laar te vereisen, maar de inzet ervan brengt vrijwel altijd kosten met zich mee.”

Bedrijven in de open source-markt verdienen bijvoor­beeld aan consul­tancy, systeem­in­te­gratie, imple­men­tatie, trainingen, hosting, bevei­li­ging en onder­houd. Daarnaast zijn er leveran­ciers die abonne­menten verkopen waarmee klanten toegang krijgen tot profes­si­o­nele onder­steu­ning, gecer­ti­fi­ceerde softwa­re­ver­sies en aanvul­lende diensten.

Voor organi­sa­ties betekent dit dat zij verschil­lende mogelijk­heden hebben. Ze kunnen software zelf downlo­aden, instal­leren en beheren. Ze kunnen een gespe­ci­a­li­seerde dienst­ver­lener inscha­kelen. Of ze kiezen voor een volledig beheerde oplos­sing via een managed service provider.

Het ontbreken van tradi­ti­o­nele licen­tie­kosten betekent dus niet dat open source geen commer­cieel verdien­model kent. De inkom­sten zijn alleen anders georganiseerd.

3. Wie betaalt de ontwikkeling van nieuwe functionaliteit?

Een ander en minstens zo belang­rijk onder­werp is de finan­cie­ring van open source-projecten zelf. Want software moet niet alleen gebouwd, onder­houden en bevei­ligd worden. Gebrui­kers verwachten ook nieuwe functi­o­na­li­teit, onder­steu­ning voor nieuwe techno­logie en verbe­te­ringen in presta­ties en gebruiksgemak.

Lam: “En dat ontwik­kel­werk kost geld. Sommige projecten worden groten­deels onder­houden door vrijwil­li­gers. Andere beschikken over betaalde ontwik­ke­laars die in dienst zijn van bedrijven. Ook stich­tingen, subsi­dies, donaties en gezamen­lijke inves­te­ringen van gebrui­kers behoren tot de mogelijkheden.”

Daarbij ontstaat een belang­rijk verschil met commer­ciële software. Wanneer een bedrijf een softwa­re­li­centie aanschaft, draagt het via die betaling doorgaans indirect bij aan de product­ont­wik­ke­ling. Bij open source is zo’n finan­cie­rings­stroom niet vanzelf­spre­kend. “Veel organi­sa­ties denken bij bijdragen aan open source vooral aan onder­houd en het oplossen van bevei­li­gings­pro­blemen. Maar software moet ook dooront­wik­keld worden. Gebrui­kers willen nieuwe functi­o­na­li­teit en betere mogelijk­heden. Daar zijn ontwik­ke­laars voor nodig en die moeten betaald worden.”

Voor zakelijke gebrui­kers is het daarom zinvol om bij de selectie van open source-software niet alleen naar functi­o­na­li­teit en techni­sche kwali­teit te kijken, maar ook naar de finan­cie­ring en conti­nu­ï­teit van het project.

4. Waarom zou je als gebruiker lid willen worden van een open source-community?

Hiermee komen we bij een essen­tieel onder­deel van het open source-model: bijdragen aan de gemeen­schap die de software ontwik­kelt. Dat wordt vaak aange­duid als “giving back to the community”.

Een bedrijf of overheids­or­ga­ni­satie die open source gebruikt, kan dat op verschil­lende manieren doen. Bijvoor­beeld door devel­o­pers en andere IT-profes­si­o­nals een aantal uren per week beschik­baar te stellen voor het project. Of door nieuwe functi­o­na­li­teit te laten ontwik­kelen en de code vervol­gens beschik­baar te maken voor andere gebrui­kers. Ook finan­ciële donaties, het verbe­teren van documen­tatie, het testen van nieuwe versies en het melden van fouten zijn vormen van participatie.

“Als een organi­satie jaren­lang profi­teert van open source-software, is het belang­rijk dat zij ook nadenkt over haar bijdrage aan de verdere ontwik­ke­ling. Dat hoeft niet altijd geld te zijn. Je kunt bijvoor­beeld mensen (voor een deel) vrijmaken om aan het project te werken. Uitein­de­lijk hebben alle gebrui­kers daar voordeel van.”

“Vooral voor overheden en grote(re) onder­ne­mingen kan dit interes­sant zijn. Zij gebruiken vaak jaren­lang dezelfde software en hebben daarmee een direct belang bij de conti­nu­ï­teit en toekom­stige functi­o­na­li­teit ervan. Door samen te werken met andere gebrui­kers kunnen zij boven­dien ontwik­kel­kosten delen. Functi­o­na­li­teit die door één organi­satie wordt gefinan­cierd, kan vervol­gens beschik­baar komen voor een veel grotere groep gebruikers.”

Dat betekent overi­gens niet dat iedere organi­satie verplicht is bij te dragen. De meeste open source-licen­ties stellen die eis niet. Maar wanneer een project struc­tu­reel afhan­ke­lijk is van een kleine groep vrijwil­li­gers of enkele commer­ciële finan­ciers, kan de vraag ontstaan hoe houdbaar dat model op langere termijn is.

5. Wie bepaalt de koers van een project?

Ook over de besluit­vor­ming binnen open source-projecten bestaan misver­standen. Lam: “Het feit dat iedereen broncode mag bekijken en aanpassen, betekent niet dat iedereen automa­tisch kan meebe­slissen over de toekom­stige ontwik­ke­ling. Sommige projecten worden bestuurd door onafhan­ke­lijke stich­tingen. Andere hebben een technisch bestuur van ervaren ontwik­ke­laars. Er bestaan ook projecten waarin één commer­ciële onder­ne­ming een dominante positie heeft.”

Dat verschil is belang­rijk. Wie bepaalt welke nieuwe functies priori­teit krijgen? Welke wijzi­gingen worden opgenomen in de officiële softwa­re­versie? En welke invloed hebben bedrijven en overheden die de software gebruiken?

“Open source betekent niet dat iedereen zomaar kan bepalen wat er met een project gebeurt. Ook hier bestaan afspraken, verant­woor­de­lijk­heden en besluit­vor­mings­pro­cessen over. Wie invloed wil hebben op de ontwik­ke­ling, moet begrijpen hoe die gover­nance is georganiseerd.”

Voor CIO’s is dit een relevant selec­tie­cri­te­rium. Een project met een breed gedragen bestuur en meerdere actieve devel­o­pers kan andere continuïteitsrisico’s hebben dan software waarvan de ontwik­ke­ling groten­deels afhan­ke­lijk is van één onderneming.

6. Wie is verantwoordelijk wanneer het misgaat?

Een andere vraag is bij wie een IT-manager terecht kan wanneer er een probleem is met bedrijfs­kri­ti­sche open source-software. Bij tradi­ti­o­nele software bestaat daarvoor meestal een contrac­tuele relatie met de leveran­cier. Bij open source moet die verant­woor­de­lijk­heid afzon­der­lijk worden georga­ni­seerd. Een commu­nity kan onder­steu­ning bieden, maar kijk goed naar bijvoor­beeld gegaran­deerde respons­tijden. Een gespe­ci­a­li­seerde dienst­ver­lener kan natuur­lijk wel contrac­tuele afspraken maken over beschik­baar­heid, inciden­t­af­han­de­ling, onder­houd en beveiligingsupdates.

Volgens Lam is vooral voor grotere organi­sa­ties belang­rijk dat die dienst­ver­le­ning profes­si­o­neel wordt ingericht. “Grote klanten willen één aanspreek­punt, één contract, één verant­woor­de­lijke partij”, verklaart hij. Daarom werkt DOSBA aan samen­wer­kings­mo­dellen waarin meerdere gespe­ci­a­li­seerde open soruce- bedrijven gezamen­lijk diensten aanbieden. “De klant merkt niet dat er achter de schermen meerdere bedrijven betrokken zijn”, aldus Lam. “Zij zien één contract, één support­team, één domein­naam, één factuur – precies zoals ze gewend zijn bij tradi­ti­o­nele leveran­ciers.” Op die manier hoeven CIO’s niet zelf alle afzon­der­lijke speci­a­listen aan te sturen.

7. Passen open source-licenties bij de behoefte aan digitale autonomie?

De discussie over digitale soeve­rei­ni­teit geeft open source een nieuwe strate­gi­sche betekenis. Maar open source gebruiken is niet hetzelfde als digitaal autonoom zijn. Een organi­satie kan open source-software toepassen en toch afhan­ke­lijk blijven van één cloud provider, speci­fieke uitbrei­dingen of externe beheer­dien­sten. Andersom hoeft een organi­satie niet alles zelf te ontwik­kelen of te beheren om meer autonomie te bereiken. Ze kan ook bewust kiezen voor open standaarden, overdraag­bare systemen en leveran­ciers die onder­ling uitwis­sel­baar zijn.

Daarbij is het belang­rijk dat CIO’s niet uitslui­tend naar de software kijken, maar ook naar de partijen en gemeen­schappen die de ontwik­ke­ling mogelijk maken. Lam: “Digitale autonomie betekent niet dat je alles zelf moet doen. Het gaat erom dat je keuzes hebt en controle hebt over de techno­logie waarvan je afhan­ke­lijk bent. Daarvoor heb je een gezond ecosys­teem nodig van ontwik­ke­laars, bedrijven en gebrui­kers die samen investeren.

“We doen het samen”

Juist dat laatste is een belang­rijk aspect van het open source-model, voegt Lam toe. De software mag vrij beschik­baar zijn, maar haar ontwik­ke­ling gaat niet vanzelf. “Wie open source uitslui­tend beschouwt als een manier om licen­tie­kosten te besparen, ziet daardoor een belang­rijk deel van het verhaal over het hoofd. Achter succes­volle projecten staan ontwik­ke­laars, organi­sa­ties en gemeen­schappen die tijd, kennis en geld inves­teren. We doen het samen.”

Voor CIO’s die open source overwegen, is het daarom niet alleen belang­rijk om te weten welke software beschik­baar is. Minstens zo belang­rijk is de vraag hoe het project wordt gefinan­cierd, wie de koers bepaalt en welke bijdrage de eigen organi­satie eventueel kan leveren.

Open source is daarmee niet simpelweg een ander softwa­re­pro­duct dan we misschien gewend waren van een commer­ciele leveran­cier. Het is een ander model voor het ontwik­kelen, finan­cieren en organi­seren van software. En juist dat model verdient aandacht nu digitale autonomie steeds hoger op de agenda staat.