Open source speelt een steeds belang­rij­kere rol in de discussie over de digitale soeve­rei­ni­teit van Europa. Daarbij gaat het inmid­dels om veel meer dan de vraag of bedrijven en overheden software gebruiken waarvan de broncode beschik­baar is. Het draait vooral om controle: over techno­logie, infra­struc­tuur, data en uitein­de­lijk ook over de econo­mi­sche en politieke speel­ruimte van Europa. Die boodschap stond centraal in een presen­tatie van Paula Grzegor­zewska van Linux Founda­tion Europe tijdens de Nextcloud Commu­nity Confe­rence in Berlijn.

Grzegor­zewska houdt zich bij Linux Founda­tion Europe bezig met de relatie tussen de open-source­ge­meen­schap, bedrijven en Europese beleids­ma­kers. Vanuit Brussel ziet zij hoe sterk de discussie over digitale soeve­rei­ni­teit de afgelopen jaren is veran­derd. Het onder­werp is volgens haar verschoven van een relatief speci­a­lis­ti­sche discussie naar een thema dat hoog op de agenda staat van zowel overheden als bedrijven.

Een belang­rijke reden daarvoor is uiter­aard dat steeds duide­lijker wordt hoe afhan­ke­lijk Europa voor zijn digitale infra­struc­tuur is van een relatief klein aantal grote techno­lo­gie­be­drijven. Dat speelt bij cloud­in­fra­struc­tuur, softwa­re­plat­forms, chips en inmid­dels ook bij kunst­ma­tige intelligentie.

Open source kan volgens Grzegor­zewska helpen om die afhan­ke­lijk­heid te verkleinen. Niet doordat Europa zich techno­lo­gisch zou moeten afsluiten van de rest van de wereld, maar doordat organi­sa­ties meer grip krijgen op de techno­logie waarvan zij afhan­ke­lijk zijn.

Een formu­le­ring die tijdens haar presen­tatie meerdere malen terug­kwam, was in dat opzicht veelzeg­gend: “mastery, not isola­tion”. Digitale soeve­rei­ni­teit betekent niet dat iedere techno­logie in Europa ontwik­keld moet worden. Het betekent vooral dat Europa voldoende kennis, invloed en mogelijk­heden moet behouden om zelf keuzes te kunnen maken.

Digitale soevereiniteit wordt belangrijker

Dat digitale soeve­rei­ni­teit inmid­dels breed leeft, blijkt volgens Linux Founda­tion Europe ook uit eigen onder­zoek. Van de onder­vraagde Europese organi­sa­ties zegt 94 procent dat digitale soeve­rei­ni­teit belang­rijk is voor de techno­lo­gie­stra­tegie. Voor 61 procent is het zelfs zeer belang­rijk. Security en privacy zijn daarbij de meest genoemde redenen. Zo noemt 71 procent van de Europese organi­sa­ties deze onder­werpen als belang­rijke drijfveer.

Maar Grzegor­zewska wees tijdens haar presen­tatie ook op een aantal punten waarop Europa duide­lijk afwijkt van andere delen van de wereld. Zo noemt 55 procent van de Europese respon­denten vendor lock-in en de finan­ciële risico’s daarvan als reden om meer aandacht aan digitale soeve­rei­ni­teit te besteden. Buiten Europa ligt dat percen­tage op 48 procent. Ook natio­nale en regio­nale belangen spelen in Europa een grotere rol. Die worden door 47 procent van de Europese organi­sa­ties genoemd, tegen­over 36 procent in andere regio’s.

Dat verschil is belang­rijk. Het laat zien dat de Europese discussie niet alleen over techni­sche veilig­heid gaat. Steeds vaker wordt techno­logie ook gezien als onder­deel van econo­mi­sche weerbaar­heid. Wie volledig afhan­ke­lijk is van een leveran­cier voor essen­tiële software, cloud­ca­pa­ci­teit of data-infra­struc­tuur, loopt immers niet alleen een technisch risico. Die afhan­ke­lijk­heid kan ook gevolgen hebben voor prijzen, beschik­baar­heid, innovatie en de mogelijk­heid om zelfstandig techno­lo­gi­sche keuzes te maken.

Open source geeft meer keuzevrijheid

Precies daar ligt volgens Grzegor­zewska een belang­rijke rol voor open source. Wanneer de broncode beschik­baar is en meerdere partijen rond een techno­logie kunnen bouwen, onder­houden en onder­steunen, wordt het lastiger voor één leveran­cier om een complete techno­lo­gie­keten te contro­leren. Open standaarden en inter­o­pe­ra­bi­li­teit maken het daarnaast eenvou­diger om toepas­singen en infra­struc­turen met elkaar te combineren.

Dat betekent niet automa­tisch dat organi­sa­ties eenvoudig van leveran­cier kunnen wisselen. Ook rond open-source­pro­ducten kunnen commer­ciële ecosys­temen ontstaan waaruit overstappen lastig is. Maar de uitgangs­po­sitie is anders: kennis en techno­logie zijn niet per definitie opgesloten binnen één bedrijf.

Uit cijfers die Grzegor­zewska in Berlijn liet zien, blijkt dat organi­sa­ties die voordelen vooral ervaren rond infra­struc­tuur en appli­ca­ties. Zo zegt 63 procent van de Europese respon­denten dat open source zeer succesvol is geweest bij het verkrijgen van meer controle over cloud en infra­struc­tuur. Voor appli­ca­ties en porta­bi­lity ligt dat percen­tage op 59 procent. Bij data, lokali­satie en porta­bi­lity gaat het om 57 procent. Ook inter­o­pe­ra­bi­li­teit scoort relatief hoog, met 56 procent. Meer onafhan­ke­lijk­heid van leveran­ciers wordt door 54 procent genoemd.

Daarmee krijgt open source een andere positie dan enkele jaren geleden. Het wordt niet langer alleen ingezet omdat het technisch interes­sant of goedkoper kan zijn. Het wordt steeds vaker onder­deel van strate­gi­sche architectuurkeuzes.

Bij AI staat Europa nog aan het begin

Bij kunst­ma­tige intel­li­gentie is dat beeld minder uitge­sproken. Volgens de cijfers die Linux Founda­tion Europe presen­teerde, noemt 34 procent open source zeer succesvol bij het ontwik­kelen van eigen AI-systemen. Voor lokaal draaien van AI-modellen ligt dat op 33 procent. Een veel grotere groep spreekt hier van gedeel­te­lijk succes.

Dat verschil met bijvoor­beeld cloud­in­fra­struc­tuur is niet verras­send. Het open-source ecosys­teem rond cloud, Linux en contai­ner­tech­no­logie is inmid­dels volwassen. Bij genera­tieve AI veran­dert de techno­logie juist bijzonder snel.

Boven­dien bestaat AI niet alleen uit software. Organi­sa­ties zijn ook afhan­ke­lijk van modellen, trainings­data, reken­kracht en gespe­ci­a­li­seerde chips. Digitale soeve­rei­ni­teit rond AI vraagt daardoor om controle over een veel bredere technologieketen.

Juist daarom is het volgens Grzegor­zewska belang­rijk dat Europa niet alleen kijkt naar waar techno­logie vandaan komt, maar vooral naar de vraag of organi­sa­ties er daadwer­ke­lijk controle over kunnen uitoefenen.

Economische waarde is veel groter dan licentiekosten

Een tweede belang­rijk punt in haar presen­tatie was de econo­mi­sche betekenis van open source. Daarbij verwees ze onder meer naar eerder onder­zoek dat in opdracht van de Europese Commissie is uitge­voerd. Daaruit kwam naar voren dat in 2018 in Europa ongeveer 1 miljard euro in open source werd geïnves­teerd, terwijl de econo­mi­sche impact daarvan op tientallen miljarden euro’s werd geschat.

De onder­zoe­kers becij­ferden boven­dien dat een toename van open-source­bij­dragen met 10 procent uitein­de­lijk een aanzien­lijke extra bijdrage aan het Europese bruto binnen­lands product zou kunnen leveren. Dat maakt duide­lijk waarom het volgens Grzegor­zewska te beperkt is om alleen naar licen­tie­kosten te kijken.

Veel van de digitale infra­struc­tuur waarop bedrijven dagelijks vertrouwen, is direct of indirect gebouwd op open-source­com­po­nenten. Denk aan Linux, databases, webser­vers, program­meer­talen, contai­ner­tech­no­logie en talloze libra­ries. Wanneer bedrijven al die techno­logie zelf zouden moeten ontwik­kelen, zouden de kosten zeer sterk toenemen.

Open source functi­o­neert daarmee voor een groot deel als gedeelde digitale infra­struc­tuur. Bedrijven concur­reren met toepas­singen en diensten die zij bovenop die infra­struc­tuur ontwik­kelen, terwijl de onder­lig­gende techno­logie gezamen­lijk kan worden gebouwd.

Ook interessant voor kleinere bedrijven

Een opval­lend cijfer uit de presen­tatie betrof het verschil tussen grote en kleinere organi­sa­ties. Bij kleinere en middel­grote onder­ne­mingen bleek de finan­ciële waarde van open source, afgezet tegen de omzet, veel groter dan bij grote bedrijven. In de getoonde cijfers kwam de jaarlijkse bespa­ring door het gebruik van open source bij kleinere bedrijven uit op 37,5 procent van de omzet. Bij grotere onder­ne­mingen ging het om 1,2 procent.

Bij deze percen­tages hoort wel een kantte­ke­ning: de aantallen organi­sa­ties waarop deze speci­fieke bereke­ning is gebaseerd zijn beperkt. Toch onder­strepen de cijfers volgens Linux Founda­tion Europe een belang­rijk effect. Open source kan kleinere bedrijven toegang geven tot techno­logie die zij zelfstandig nooit zouden kunnen ontwik­kelen of onderhouden.

Daarmee speelt open source ook een rol in het Europese innova­tie­be­leid. Wanneer startups en kleinere techno­lo­gie­be­drijven gebruik kunnen maken van dezelfde funda­men­tele techno­logie als veel grotere onder­ne­mingen, worden de kosten om nieuwe producten te ontwik­kelen lager.

Open source helpt ook bij het vinden van mensen

Daar komt nog een ander voordeel bij: perso­neel. Grzegor­zewska liet cijfers zien waaruit blijkt dat 68 procent van de organi­sa­ties aangeeft dat deelname aan open-source­pro­jecten helpt bij het aantrekken en behouden van technisch perso­neel. Dat is niet onbelang­rijk in een Europese markt waarin veel organi­sa­ties moeite hebben om voldoende ontwik­ke­laars en andere techni­sche speci­a­listen te vinden.

Open-source­pro­jecten bieden ontwik­ke­laars boven­dien een omgeving waarin zij kennis kunnen opdoen die niet uitslui­tend bruik­baar is binnen één bedrijf. Wie bijdraagt aan bekende projecten bouwt daarmee ook een zicht­baar technisch profiel op.

Voor bedrijven kan actieve deelname aan zulke commu­ni­ties daardoor meer zijn dan ontwik­kel­werk. Het kan ook onder­deel zijn van recruit­ment, kennis­ont­wik­ke­ling en innovatie.

Alleen open-sourcesoftware gebruiken is niet genoeg

Een terug­ke­rend punt in de presen­tatie was echter dat open source geen automa­ti­sche oplos­sing vormt voor digitale soeve­rei­ni­teit. Het instal­leren van open-source-software maakt een organi­satie nog niet digitaal onafhan­ke­lijk. Daarvoor is volgens Grzegor­zewska meer nodig. Organi­sa­ties moeten voldoende techni­sche kennis in huis hebben, begrijpen hoe projecten worden ontwik­keld en waar mogelijk ook zelf bijdragen. Wie alleen software downloadt maar voor kennis, onder­houd en support volledig afhan­ke­lijk blijft van één andere partij, heeft de afhan­ke­lijk­heid immers vooral verplaatst.

Daarom is deelname aan open-source­com­mu­ni­ties belang­rijk. Bedrijven en overheden die techno­logie strate­gisch belang­rijk vinden, zouden niet alleen gebruiker moeten zijn, maar waar mogelijk ook bijdragen aan de ontwik­ke­ling en gover­nance ervan. Dat kan met softwa­re­code, maar bijvoor­beeld ook met documen­tatie, finan­ciële onder­steu­ning, testing of deelname aan standaardisatie.

Brussel wordt steeds belangrijker voor open source

Daarnaast heeft de open-source­we­reld volgens Grzegor­zewska te maken met een nieuwe werke­lijk­heid: regel­ge­ving. Europese wetge­ving rond cyber­se­cu­rity, software en AI heeft steeds vaker directe gevolgen voor ontwik­ke­laars en open-source­pro­jecten. Tijdens haar presen­tatie kwamen onder meer de Cyber Resilience Act en de AI Act aan bod.

Voor de open-source­ge­meen­schap betekent dit dat zij zich actiever met Europees beleid moet gaan bemoeien. Wachten totdat regel­ge­ving defini­tief is vastge­steld en vervol­gens kijken wat de gevolgen zijn, is volgens Grzegor­zewska niet voldoende. Beleids­ma­kers moeten tijdens de totstand­ko­ming van wetge­ving begrijpen hoe open-source­ont­wik­ke­ling werkt en hoe de verant­woor­de­lijk­heden binnen zulke commu­ni­ties zijn verdeeld.

Daar ligt ook een belang­rijke taak voor organi­sa­ties als Linux Founda­tion Europe: techni­sche commu­ni­ties verbinden met de beleids­we­reld in Brussel. Die relatie werkt volgens haar beide kanten op. Beleids­ma­kers hebben kennis uit de open-source­we­reld nodig om werkbare wetge­ving te kunnen maken. Tegelij­ker­tijd moet de open-source­ge­meen­schap beter begrijpen dat Europese regels grote gevolgen kunnen hebben voor de manier waarop projecten worden ontwik­keld en gebruikt.

Europa hoeft niet alles zelf te bouwen

De kern van Grzegorzewska’s verhaal in Berlijn was uitein­de­lijk genuan­ceerder dan het inmid­dels vaak gehoorde pleidooi om simpelweg meer Europese techno­logie te gebruiken. Digitale soeve­rei­ni­teit draait volgens haar niet om het volledig vervangen van Ameri­kaanse of Aziati­sche techno­logie door Europese alternatieven.

Europa maakt immers deel uit van een wereld­wijd techno­logie-ecosys­teem. Open source zelf is daarvan misschien wel het beste voorbeeld: grote projecten worden gezamen­lijk ontwik­keld door program­meurs en bedrijven uit tal van landen.

De uitda­ging is daarom vooral om voldoende kennis en controle te behouden. Organi­sa­ties moeten kunnen begrijpen welke techno­logie zij gebruiken, waar afhan­ke­lijk­heden ontstaan en welke alter­na­tieven beschik­baar zijn. Zij moeten in staat zijn systemen aan te passen, data te verplaatsen en waar nodig van techno­logie of leveran­cier te veran­deren. Open source kan daarvoor een belang­rijk funda­ment vormen.

Daarmee krijgt open source in Europa langzaam een andere status. Wat ooit vooral begon als een manier om gezamen­lijk software te ontwik­kelen, wordt steeds nadruk­ke­lijker onder­deel van een veel bredere strate­gi­sche discussie. Niet omdat Europa zich digitaal van de rest van de wereld moet afsluiten, maar juist omdat een open techno­lo­gisch ecosys­teem meer mogelijk­heden biedt om zelf keuzes te blijven maken.