AI kan binnen een jaar ongeveer vier op de tien taken in de publieke sector onder­steunen of automa­ti­seren, en daarmee een oplos­sing bieden voor de oplopende perso­neels­te­korten en hoge werkdruk in deze sector. Succes­volle inzet vraagt wel om goed veran­der­ma­na­ge­ment: managers zien veel meer AI-poten­tieel dan medewer­kers en moeten hen actiever meenemen in wat AI veran­dert, oplevert en vraagt. Dat blijkt uit onder­zoek van het Future of Work Research Lab onder 8.058 werkne­mers en managers in twaalf landen, waaronder Nederland.

Van efficiëntie naar waardecreatie

Dat AI tijd kan besparen, staat volgens de onder­zoe­kers nauwe­lijks ter discussie. De belang­rijkste vraag is wat overheids­or­ga­ni­sa­ties vervol­gens met die tijd doen. Medewer­kers geven namelijk aan dat zij door AI niet automa­tisch meer gaan werken of produc­tiever worden. Wel ziet 44 tot 46% van de medewer­kers de vrijge­komen tijd als een kans om nieuwe vaardig­heden te ontwik­kelen. Een meerder­heid beschouwt die tijd boven­dien niet als persoon­lijk voordeel, maar als iets dat ten goede moet komen aan de overheidsorganisatie.

Volgens de onder­zoe­kers verschuift de discussie daardoor van effici­ëntie naar waarde­cre­atie. De grootste winst zit mogelijk niet in minder werk, maar in beter werk: meer ruimte voor complexe dossiers, dienst­ver­le­ning, samen­wer­king en taken waarbij mense­lijk oordeel belang­rijk blijft.

Vertrouwen bepaalt het succes van AI

Het SAP-onder­zoek laat ook zien dat vertrouwen een belang­rijke voorwaarde is voor succes­volle AI-adoptie. Op dit moment heeft 22% van de medewer­kers in de publieke sector volledig vertrouwen in de manier waarop hun werkgever AI inzet. Onder front­line medewer­kers ligt dat percen­tage op 14%. Dat laat zien hoeveel ruimte er is voor overheids­or­ga­ni­sa­ties om vertrouwen actief op te bouwen.

Trans­pa­rantie speelt daarbij een grote rol. Wanneer organi­sa­ties duide­lijk uitleggen hoe AI wordt gebruikt, welke keuzes daarbij worden gemaakt en welke rol medewer­kers zelf houden, neemt de kans toe dat mensen AI omarmen.

Leiderschap onder druk

AI veran­dert niet alleen werkpro­cessen, maar ook de relatie tussen medewer­kers en leiding­ge­venden. Meer dan de helft van de medewer­kers verwacht dat managers minder aandacht voor hen zullen hebben wanneer AI een grotere rol krijgt op de werkvloer. Bijna 60% denkt zelfs dat het respect voor leiding­ge­venden daardoor zal afnemen.

Managers kijken daar anders naar. Meer dan de helft zegt dat AI hun werkdruk verlaagt en 80% verwacht meer tijd over te houden voor werkzaam­heden met meer toege­voegde waarde. Volgens de onder­zoe­kers vraagt dit om actief leider­schap. Als managers AI vooral presen­teren als effici­ëntie-instru­ment, groeit de afstand tot medewer­kers. Als zij AI inzetten om beter te begeleiden, duide­lijker te commu­ni­ceren en meer ruimte te maken voor inhou­de­lijk werk, kan de techno­logie juist bijdragen aan sterker leiderschap.

Nieuwe strategische rol voor HR

Het onder­zoek wijst ook op een veran­de­rende rol voor CHRO’s en HR-direc­teuren binnen de publieke sector. Waar HR tradi­ti­o­neel vooral een onder­steu­nende functie vervulde, krijgt de afdeling steeds meer verant­woor­de­lijk­heid voor het verbinden van perso­neels­stra­tegie, gover­nance, veran­der­ma­na­ge­ment en AI-beleid.

Die rol wordt belang­rijker naarmate AI dieper ingrijpt in dagelijkse werkpro­cessen. HR kan helpen bepalen welke taken geschikt zijn voor onder­steu­ning door AI, welke vaardig­heden medewer­kers nodig hebben en hoe organi­sa­ties vertrouwen opbouwen tijdens de verandering.

Urgentie voor Nederland

De uitkom­sten van het onder­zoek komen op een moment waarop de Neder­landse overheid voor flinke uitda­gingen staat. De perso­neels­te­korten lopen op: volgens de Jaarrap­por­tage Bedrijfs­voe­ring Rijk 2025 staan er ruim 21.000 vacatures open bij de Rijks­over­heid, terwijl steeds meer medewer­kers de komende jaren met pensioen gaan. AI wordt hierbij steeds vaker gezien als onder­deel van de oplossing.

Tegelij­ker­tijd krijgen overheids­or­ga­ni­sa­ties te maken met nieuwe Europese regels voor AI. Vanaf augustus 2026 gelden stren­gere eisen voor AI-systemen die invloed hebben op medewer­kers of burgers. Denk aan regels rond trans­pa­rantie, privacy en mense­lijk toezicht. Overheids­or­ga­ni­sa­ties moeten dus niet alleen bepalen wat AI kan overnemen of onder­steunen, maar ook hoe zij die techno­logie verant­woord inzetten.

“De discussie over AI gaat vaak over effici­ëntie”, zegt Bart Van der Biest, Managing Director van SAP Benelux. “Maar effici­ënter werken is geen doel op zich, zeker niet voor de overheid. De echte vraag is wat organi­sa­ties doen met de tijd die AI oplevert. Uitein­de­lijk wordt het succes van AI niet bepaald door hoeveel werk verdwijnt, maar door wat ervoor in de plaats komt.”